Ερμούπολη, το πρώτο ολοκληρωμένο αστικό κέντρο του ελληνικού κράτους
“…Σε μια ερημική παραλία, βρυοσκεπή, με ελάχιστους ψαράδες και τρία παραπήγματα, ανεπήδησε πόλις μεγάλη, πολυάνθρωπος, πολυθόρυβος, πλουσία και μέλλουσα να καταστήση την Ελλάδα εμπορικώς και εθνολογικώς γνωστήν και εις τα απώτατα της εμπορευομένης υφηλίου μέρη… Ουδέποτε συνοικίσθη πόλις εν τοσούτω βραχεί διαστήματι και εν τοσαύτη ζωή, εν τοσούτω πλούτω και πληθυσμώ,,,” (Τιμολέων Αμπελάς, Ιστορία της Νήσου Σύρου, Ερμούπολη 1874)
Την ώρα που η Ελλάδα προσπαθούσε ακόμη να σταθεί στα πόδια της, με οικισμούς κατεστραμμένους, δρόμους στενούς και άναρχους, οθωμανικά καλντερίμια και υποδομές σχεδόν ανύπαρκτες, στην ακτή της Σύρου ξεπηδούσε μια πόλη ολοκληρωμένη, ζωντανή και φιλόδοξη. Η πρώτη πόλη στον ελλαδικό χώρο που από τις αρχές του 19ου αιώνα, πληροί τόσο τις τυπικές όσο και τις ουσιαστικές προϋποθέσεις της “πόλης” με τη νεότερη έννοια: οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο, διοικητικές λειτουργίες, οικονομική εξειδίκευση, κοινωνική διαστρωμάτωση και έντονη πολιτιστική ζωή.
Η ίδρυση της Ερμούπολης στα χρόνια 1822 -1826 συνδέεται άρρηκτα με την άφιξη προσφύγων από τη Χίο, τη Σμύρνη, την Κωνσταντινούπολη, τα Ψαρά και την Κάσο. Άνθρωποι με αστική κουλτούρα, εμπορική εμπειρία και διεθνείς διασυνδέσεις, που έφεραν μαζί τους όχι μόνο κεφάλαια και δίκτυα, αλλά και έναν τρόπο ζωής βαθιά αστικό.
Η Ελλάδα το 1828
Η άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια το 1828 σηματοδοτεί την απαρχή μιας οργανωμένης προσπάθειας ανασυγκρότησης του ελληνικού χώρου. Οι περισσότερες πόλεις της χώρας διατηρούν προνεωτερικά ή ημι-αγροτικά χαρακτηριστικά και εξέρχονται από την Επανάσταση τραυματισμένες, συχνά σε ερείπια. Το Ναύπλιο -προσωρινή πρωτεύουσα- περιγραφόταν ως “ακάθαρτο και ανοργάνωτο”, ενώ η Αθήνα, παρότι λίγο αργότερα θα οριστεί πρωτεύουσα, παραμένει για δεκαετίες ένας μικρός, σχεδόν αγροτικός οικισμός, με περιορισμένες λειτουργίες και υποδομές.
Ερμούπολη, ένα αστικό πρότυπο
Σε αντίθεση με τους περισσότερους οικισμούς της εποχής, η Ερμούπολη εξελίσσεται στο πρώτο πραγματικά πλήρες αστικό κέντρο του ελληνικού κράτους. Δεν στηρίζεται σε αγροτική ενδοχώρα, αλλά στη θάλασσα: στο εμπόριο, στη ναυτιλία, στη διαμετακόμιση. Καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα αναδεικνύεται στο μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας, στο σημαντικότερο εμπορικό κόμβο της Ανατολικής Μεσογείου και στο κύριο βιομηχανικό κέντρο, με ναυπηγεία, βυρσοδεψεία, αλευρόμυλους και υφαντουργεία. Πριν ακόμη η Αθήνα και ο Πειραιάς αποκτήσουν τον ρόλο που γνωρίζουμε σήμερα, η Ερμούπολη λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή.
Οικονομία, κοινωνία και πολιτισμός
Η οικονομική της δυναμική συνοδεύεται από ένα πλήρες πλέγμα αστικών λειτουργιών: διοικητικές υπηρεσίες, τράπεζες, ασφαλιστικούς οργανισμούς, σχολεία, κοινωνικές υποδομές. Η καθημερινή ζωή οργανώνεται με σαφή κοινωνική διαστρωμάτωση, ρυθμούς και κανόνες που θυμίζουν τις μεγάλες πόλεις της ελληνικής διασποράς. Και πράγματι, σε μια εποχή που τα μεγάλα αστικά κέντρα του Ελληνισμού βρίσκονται ακόμη εκτός ελλαδικού χώρου -στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια, την Οδησσό, την Τεργέστη- η Ερμούπολη γίνεται ο φορέας μεταφοράς αυτής της αστικής εμπειρίας στο νεοσύστατο κράτος.
Η πολιτιστική της ακτινοβολία σφραγίζει οριστικά την ταυτότητά της. Το Θέατρο “Απόλλων”, τα τυπογραφεία, οι εφημερίδες, τα σχολεία και η έντονη πνευματική δραστηριότητα μετατρέπουν την πόλη σε πολιτιστική μητρόπολη. Παράλληλα, η αρχιτεκτονική της, ομοιόμορφη χρονικά και τυπολογικά, εγκαινιάζει τη νεοελληνική νεοκλασική μορφολογία, συνδέοντας την αρχαία ελληνική κληρονομιά με τα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα.
Η Ερμούπολη δεν είναι λοιπόν απλώς ένα καλοδιατηρημένο ιστορικό σύνολο. Είναι ένα ζωντανό εργαστήριο αστικότητας, το σημείο όπου ο ελληνικός χώρος περνά από την προνεωτερική κοινωνία στη νεότερη αστική πραγματικότητα. Χρονικά, λειτουργικά και συμβολικά, προηγείται της Αθήνας. Σε μια Ελλάδα που ακόμη αναζητούσε τη μορφή της ως κράτος, η Ερμούπολη δημιουργείται συνειδητά ως πόλη εξαρχής με αστικό βάρος, τολμηρές ιδέες και βλέμμα στραμμένο στο μέλλον.